In het expertinterview “Concentratie kan worden geactiveerd” legt cognitiewetenschapper Fabio Paglieri uit waarom focus geen toevallige toestand is, maar het resultaat van bewuste regulering – zowel individueel als ruimtelijk.
Aandacht en concentratie – een noodzakelijk onderscheid
Aandacht en concentratie worden vaak als synoniemen behandeld. Paglieri maakt een duidelijk onderscheid tussen beide:
“Aandacht is als de straal van een vuurtoren, die het doel en de aard van de taak verlicht. Concentratie daarentegen is het vermogen om cognitieve middelen te richten in de richting die door aandacht wordt verlicht.”
Aandacht markeert een brandpunt. Concentratie mobiliseert de middelen die nodig zijn om ernaar te handelen – redeneren, geheugen, inspanning en intuïtie. Het is complexer en veeleisender, en vereist bewuste afstemming.
In het dagelijkse werkleven blijkt deze toestand kwetsbaar. Tussen e-mails, videogesprekken en informele uitwisselingen vinden voortdurend cognitieve verschuivingen plaats. Het resultaat is niet alleen verminderde efficiëntie, maar vaak ook een diffuus gevoel van vermoeidheid.
Fragmentatie als bron van spanning
Een van de centrale observaties uit het interview betreft de relatie tussen inspanning en vermoeidheid. In tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen, is het niet intensief werk dat ons het meest uitput, maar voortdurende onderbrekingen.
“Degenen die last hebben van werkgerelateerde vermoeidheid zijn niet degenen die betrokken zijn, maar degenen die voortdurend worden afgeleid.”
Versnipperde aandacht leidt tot een opeenvolging van taken die worden gestart, onderbroken en weer hervat. Deze werkwijze kost energie zonder dat er tastbare vooruitgang wordt geboekt. Concentratie daarentegen zorgt voor continuïteit – en daarmee voor een gevoel van voldoening.
Focus is daarom geen extra last; het is een stabiliserende kracht.
De invloed van de context
Paglieri benadrukt dat de moeilijkheid om zich te concentreren niet voortkomt uit verminderde cognitieve vaardigheden, maar uit de context waarin we opereren.
“Voortdurende afleiding is een van de grootste risico’s van de hedendaagse samenleving.”
Digitale hulpmiddelen zijn onmisbaar geworden – maar tegelijkertijd zorgen ze voor steeds meer mogelijke onderbrekingen. Elke melding, elk parallel communicatiekanaal brengt een verschuiving van de aandacht met zich mee. Dergelijke verschuivingen brengen cognitieve kosten met zich mee die vaak worden onderschat.
Voor hybride werkplekken is dit inzicht van groot belang. Samenwerking alleen kan niet als leidraad dienen. Even noodzakelijk zijn structuren die ononderbroken concentratiefasen mogelijk maken.
Ruimte als structurerend element
Werkruimtes zijn geen neutrale containers. Ze geven vorm aan perceptie, gedrag en mentale toestanden. Paglieri verwijst naar het psychologische concept van “affordance” – de mogelijkheden tot handelen die een omgeving biedt.
“Vroeger dacht men dat ruimtes steriel en vrij van afleidingen moesten zijn; in plaats daarvan moesten ze functioneel zijn voor de taak.” (p. 20)
Het gaat niet om de afwezigheid van prikkels, maar om samenhang. Een bibliotheek biedt een duidelijk voorbeeld: materialen, verlichting, akoestiek en meubilair ondersteunen allemaal het doel van lezen en reflectie zonder kil over te komen.
Sedus INSIGHTS illustreert hoe dit principe kan worden vertaald naar hedendaagse werkplekken: door middel van gedifferentieerde zones die ruimte bieden aan verschillende vormen van aandacht – van communicatieve ruimtes tot afgeschermde concentratieruimtes.
Autonomie als voorwaarde
Concentratie hangt nauw samen met een gevoel van controle. Het vermogen om de eigen omgeving te beïnvloeden versterkt de zelfregulering. Dit geldt zowel voor digitale als fysieke omgevingen.
De casestudy's die in Sedus INSIGHTS worden gepresenteerd, maken dit duidelijk:
“Bij I-AM geloven we dat concentratie niet alleen te maken heeft met stilte – het gaat om zelfbeschikking.”
Keuzevrijheid, modulaire structuren en duidelijk afgebakende terugtrekruimtes creëren omstandigheden waarin individuen zelf kunnen bepalen waar en hoe ze werken, afhankelijk van de taak die ze moeten uitvoeren. Flexibiliteit wordt zo een cognitief voordeel.
Concentratie en herstel
Focus is geen permanente toestand. Het volgt een natuurlijk ritme van inspanning en herstel. Paglieri stelt dat pauzes niet alleen het werk moeten onderbreken, maar ook actief energie moeten regenereren.
“We moeten niet aarzelen om echt aantrekkelijke en motiverende pauzeruimtes te creëren binnen werkomgevingen.”
Goed ontworpen rustruimtes, werkcafés of biofiele elementen kunnen helpen om energie te herstellen in plaats van de prikkeling alleen maar te temperen. Concentratie ontstaat uit het samenspel tussen activiteit en vernieuwing.
Een culturele dimensie
Naast ruimtelijk ontwerp en technologie speelt de organisatiecultuur een doorslaggevende rol. Vergaderstructuren, verwachtingen ten aanzien van beschikbaarheid en leiderschapsgedrag beïnvloeden allemaal de ruimte die wordt geboden voor geconcentreerd werk.
Concentratie is daarom niet alleen een architectonische kwestie, maar ook een organisatorische.
Sedus INSIGHTS onderstrepen een duidelijke conclusie: hybride kantoren moeten uitwisseling mogelijk maken en tegelijkertijd de aandacht waarborgen. Gevarieerde niveaus van stimulatie, doordachte overgangen en bewust ontworpen focusruimtes bieden het kader voor dit evenwicht.
Concentratie is een eindige hulpbron. Wanneer deze bewust wordt ondersteund, leidt dit niet alleen tot betere resultaten, maar ook tot meer helderheid en tevredenheid in het dagelijkse werk.
sociale mediakanalen:
